TEŞEKKÜRLER
Ekrem DÃœZCAN
Necat DÃœZCAN
Betül DEMİRCİOĞLU
Fatih TOKOZ
Mustafa ÅžAHÄ°N
Dursun KUZUCU
Erdem ÅžAHÄ°N
Ä°brahim PEHLÄ°VAN
Yasin KUZUCU
Seyfullah AKKAYA
Abdurrahim DÃœZCAN
Nevzat ÅžAHÄ°N
Ä°smail ÅžAHÄ°N
Janberk ARIKAN
Nurettin ÅžAHÄ°NKAYA
Ä°brahim KUZUCU
Kenan ÅžAHÄ°N
Ferhat Taşlıçukur
Kenan TUNÇ
Aziz Åžener
Bekir PARLAK
Tercan KESKÄ°N
Cengiz ÅžAHÄ°N
Ferhat AKDEMÄ°R
Naim YILMAZ

ÜNLÜ ÇERKEZLER

UNUTMADIK
SALÄ°M -HAYRÄ°YE DÃœZEN
HAŞİM DÜZENLİ
RÜŞTÜ ŞAHİN
ÖZCAN ŞAHİN
Recep Parlak
Bayram KAYNAR
FATMA ALTUN
HACI MIRZA ALTUN
ZEKÄ°YE ALTUN
SABÄ°T ÅžAHÄ°N
ŞABAN ÖNCÜL
HACI NÄ°HAT ÅžAHÄ°N
FAHRETTÄ°N ÅžAHÄ°N
MIRZA ÅžAHÄ°NKAYA
FAÄ°K ÅžAHÄ°N
YAŞAR ÖZBOZKURT
SEFER MADEN
HÄ°CRETHAN MADEN
MEHMET ÅžAHÄ°N
AHMET YILMAZ
DEVLET ÅžAHÄ°N
EMÄ°NE ÅžAHÄ°N
SAMÄ° KAYNAR
RECEP DÃœZCAN
ZÄ°YA DÃœZCAN
HACI HAMÄ°T KUZUCU
HANÄ°FE KUZUCU
NURÄ°YE KUZUCU/BABUH
HACI OSMAN KUZUCU/DIDIM
EKREM KUZUCU
AHMET PEKTAÅž
Ä°BRAHÄ°M PEKTAÅž/POOT
MEVLÃœT KUZUCU/ABECÃœK
ÅžEVKET TAYMAZ
YAÅžAR KUZUCU
DURÄ°YE TAYMAZ/KUZUCU
Gazibey YILMAZ
Mırza YILMAZ
Enver YILMAZ
Arslan YILMAZ
Ãœzeyir YILMAZ
Dışenour YILMAZ
Niyazi YILMAZ
Nihat YILMAZ
Osman Ä°ZCÄ°
Hacıhan İZCİ
Zabit Ä°ZCÄ°
Hacı Ömer İZCİ
Nazım DOĞAN
DıgheNeuh Melek YILMAZ
HAMİT ÇAM
dursun özboskurt
GAZi KUZUCU 20.01.2011
GAZÄ° KUZUCU
niyazi maden
murat pehlivan
KAŞİF ŞAHİN
NEDÄ°M ÅžAHÄ°N
çurey tahir keskin
çurey mahir keskin
çurey rasim keskin
SEFER ÅžEN
MAMUK MADEN
ESRA ÅžAHÄ°N
Fuat KESKÄ°N - 11.02.20
ASAF SARACOGLU
ÜmmüGülsüm
CAHÄ°T ÅžAHÄ°NKAYA
HAYDAR ÅžAHÄ°NKAYA
YaÅŸar Maden
MIRZA TEKBAS
cemal öztürk
seher ÅžAHÄ°N
Curey Mirza Keskin
Curey Hilmi Keskin
FUAT ÅžAHÄ°N
ALÄ° FÄ°DAN
SALÄ°ME PEKTAÅž
KURTÇA PEKTAŞ
TAHSÄ°N PEKTAÅž
ZAHÄ°DDÄ°N KAVALCI
CENNETHAN PEKTAÅž
RAZÄ°YE KAVALCI
ASLAN PEKTAÅž
NACÄ°YE ÅžAHÄ°N
KAŞİF ŞAHİN
CELÄ°L ÅžAHÄ°N
Hayrettin Ä°NCÄ°
NAZIM PEHLÄ°VAN ,NAZIM
Nuh ÖZTÜRK
KURTÇA ÖZTÜRK
CEMAL ÖZTÜRK
Naciye Öztürk
NACİYE ÖZTÜRK
ASLI MADEN
KEMAL MADEN
EKREM MADEN
HAYRÄ°YE KARABULUT
MÄ°NEVER MADEN
Zahit KAVALCI/05.01.199
fatma zule nart
Celal ALTUN
Naciye ÖZTÜRK
NEÅžET KESKÄ°N
Ali ÅžENER
ALÄ° ÅžENER
NAZMÄ°YE ÅžENER
RIZA ÅžENER
CEMÄ°L ÅžAHÄ°N
İzzet ÇAM
cahit fidan
AHMET FÄ°DAN
ALÄ° FÄ°DAN
HASAN FÄ°DAN
osman,hasan fidan.
hanife sarıer.
sabri,nuri sarıer.
BÄ°BAK TABURHAN
BÄ°BAKahmet,paÅŸahan
HurÅŸit MADEN
yasar ertürk
SÜLEYMAN TUNÇ
SÜLEYMAN TUNÇ
SELAHATTÄ°N ÅžAHÄ°NKAYA
MIRZA ÅžAHÄ°NKAYA
MIRZA ÅžAHÄ°NKAYA
CAHÄ°T ÅžAHÄ°NKAYA
Ä°BRAHÄ°M PEHLÄ°VAN
CAFER PEHLÄ°VAN
HALÄ°L ÅžAHÄ°N
NEŞE ÖZTÜRK
ZABIT MADEN
Çurey Neşet Keskin
Ä°SMET ÅžENER
Mahir MADEN
ZÄ°YA BULAT
Ä°ZZET KESKÄ°N
DURSUN ATEÅž
RAZÄ°YE ATEÅž
DANÄ°Åž ATEÅž
OSMAN FÄ°DAN
ÅžERÄ°FE FÄ°DAN
NURÄ° SARIER
NAZİFE ÖZDEDE
AHMET ÖZTÜRK
CAHİT ÖZTÜRK
MUZAFFER ÖZTÜRK
SAYGIN GENÇAY
DURSUN TEMÃœRCÄ°
kutçakaynar
BAHRİYE ÇEVİK
CEMAL ÖZTÜRK
KURTCA ÖZTÜRK
NACİYE ÖZTÜRK
mehmet ateÅŸ
HÄ°KMET ATEÅž
NECATÄ° ATEÅž
RUÅžEN ÅžAHÄ°N
GÃœLFÄ°YE ÅžAHÄ°N
Çurey Asım Keskin
Cemile Ä°ZCÄ°
Abbas ÅžAHÄ°N
Cemile KARPUZ 04.02.201
Rasim KESKÄ°N
Mazhar DURMAZ
Müslimet DOĞAN
Celal DOÄžAN
Adnan KAYNAR
Nazım DOĞAN
Osman DOÄžAN
GÃœLÄ°ZAR ÅžENER
Tahir Keskin
MAHÄ°R MADEN
koray korkmaz
ALÄ° BOZKURT
KAMÄ°L BOZKURT
SAHÄ°M ÅžAHÄ°N
SElamın Aleyküm TAvş
recep kaynar
Özcan Doğan
SADÄ°YE DÃœZENLÄ° KAÄžI
ilhan ÅŸener
erhan sener
Fatih OÄžUZ
HALÄ°T TÃœRK
ilhami bozkurt
Neziha Aksu
Osman AKSU
Kamil AKSU
ERHAN ÅžENER
KEMAL MADEN
HANÄ°FE MADEN
CEMÄ°LE KARPUZ
RECEP KAYNAR
selin gizemm
selin gizemm
hilal cansu
MURAT PEHLÄ°VAN
NAZIM PEHLÄ°VAN
MECÄ°T PEHLÄ°VAN
MUZAFFER PEHLÄ°VAN
Åžaban KARPUZ - 1977
Makbule KARPUZ
MUZAFFER MADEN
murat tunç
HASAN SÃœNEL
ENVER APAYDIN
HAMÄ°T MAMUH
KAMÄ°L DÃœZENLÄ°
ORHAN DÃœZENLÄ°
Zahit Kavalcı
Hıdır YILDIRIM
erdal ÅŸahin
çürey zülfiye keskin
çürey zülfiye keskin
HAYRETTÄ°N ÅžAHÄ°N
Nurettin ALTUN
mırza maden
mırza maden
HASÄ°BE MADEN
Ä°SMET MADEN
Neriman TÃœRKOÄžLU
Metin ÅžAHÄ°NKAYA
Faruk ÅžAHÄ°NKAYA
Fehmi ÅžAHÄ°NKAYA
NÄ°YAZÄ° BÄ°LÄ°CÄ°
Zahittin Kavalcı
Kurtça KAYNAR
Adeviye KAYNAR
çürey Altan KESKİN
HANÄ°FE MADEN
ZARÄ°FE MADEN
ibrahim-cennethan pehli
Selahattin ATEÅž
SABÄ°T ÅžAHÄ°N
HACI NÄ°HAT ÅžAHÄ°N
NAHÄ°DE ÅžAHÄ°N
ÖZCAN ŞAHİN
FAHRETTÄ°N ÅžAHÄ°N
ömer pehlivan
murat pehlivan
MAMUK BEY
KEMAL ÅžAHÄ°N
RUMÄ°YE KUZUCU 14.02.20
Cihat KESKÄ°N 18/082015
AYHAN KESKÄ°N
Cemil Akdemir


KISA MESAJ
“Köyümüzle ilgili haberlerin ve duyuruların cep telefonunuza ücretsiz olarak kısa mesaj gönderilmesi için lütfen Adınızı – Soyadınız aşağıdaki forma yazarak gönderiniz. Ayrıcı cep numarasını bildiğiniz tüm akrabalarınızı ekleyebilirsiniz”
Adı Soyadı
Cep Telefonu

Tavşandağı FM

ANKET
Birinci derece akrabanız olmayan köylüleriniz ile en son ne zaman görüştünüz?\"





ÇERKESLER KİMDİR?


ÇERKESLER KÄ°MDÄ°R ? 

BaÅŸlıca kabileleri Kabardaylar, Besleney (Besni) Kemirguvey (Temirgoy-Çemguy)ler, Åžapsığ (Åžapsug)lar, Janeler, Natukhaylar, Ubuh (Ubih-Vubıh-Ubukh)lar, Abhaz (Abzakh)lar, Bjedug (Bjedugh)lar ve Mamus (Makhos)lardır. XIX.yy.ın ortalarında Çerkesler`in toplam nüfusunun ne kadar olduÄŸu hakkinda kesin bir sonuca varmak pek mümkün deÄŸildir. ÇeÅŸitli kaynaklarda verilen rakamlar 400.000 ile 1.500.000 arasında deÄŸiÅŸiyor. Çerkes kabilelerini Metçunatuka dil yönünden üç ana gruba ayırıyor. 

1- Kuzey Çerkesleri ( Abzah, Hatukay, Kemirguvey, Adamey, Mahos, Åžapsığ, Natukhay ve Ubuh kabileleri)

2- Büyük ve Küçük Kabardaylar ile Besleneyler.

3- Abazalar Dil bakımından Kuzey Çerkesleri (Ubuhlar hariç olmak üzere) birbirini anlayabilirler.

Ancak bunlar ile Abhaz-Abazalar anlaÅŸamaz. Ubuhlar da Abhaz-Abazalara daha yakın oturdukları için onların tesirleri altında kalarak Kuzey Çerkesleri`nden dil yönünden farklılaÅŸmışlardır. Bu nedenle dilciler genellikle Ubuhları Çerkesler ile Abhaz-Abazalar arasında ara yerde bulunan ve ayrı bir kabile olarak ele alırlar. Aslında bütün Çerkes kabileleri ile Abhaz-Abazalar aynı kökenden geldikleri halde iki gurup birbirinden genel olarak Kafkas DaÄŸları ile ayrılmışlardır.

Kuzey Çerkesleri`nin yüzleri kuzeye, yeni Kuban Nehri`ne doÄŸru dönük olduÄŸu halde, ikincilerin yüzleri ve iliÅŸkileri daha çok Karadeniz`e ve Gürcistan istikametine dönüktü. Abhazların iç kesimlerde ve daÄŸlar arasındaki vadilerde oturanları (Abazalar) Çerkesler ile köprü görevini görmüÅŸlerdir. Karadeniz kıyılarında oturan Abhazlar Gürcülerle yakın iliÅŸkiler içerisinde oldukları gibi, aralarında onların tesiriyle Hıristiyanlık dahi yayılmıştır.

 

A-Kabardaylar

En kalabalık Çerkes kabilesidir. Büyük ve Küçük Zelençuk havzalarından güney-doÄŸuya doÄŸru Vladikafkas`a kadar uzanan ve Kuma ile Terek`in yukarı kollarının suladıkları geniÅŸ bölgede otururlar. Batı komÅŸular Beslenenler (ki Kabardaylar`ın bir kolu olarak kabul edilir), Abazalar, doÄŸu komÅŸuları Çeçen Ä°nguÅŸlar, güney komÅŸuları ise Karaçay-Balkarlar`dır. Büyük ve Küçük Kabardaylar olmak üzere iki guruba ayrılırlar. Büyük Kabardaylar Nalçık çevresinde, Küçük Kabardaylar ise Mozdok (Mazdek ve ya Mazdegü) çevresinde otururlar. Bu kabile Kafkasya`nın en hassas noktalarından birini tutar (ki Daryal Geçidinin aÄŸzıdır burası) ve aynı zamanda doÄŸu ve Batı Kafkasya arasında köprü görevini yapar, burası. Ancak XVI. yy.dan itibaren genellikle Kabardaylar`ın Rusya ile iliÅŸkileri iyi olmuÅŸtur. Hatta Kabardaylar`ın prens sülalesi ile Rus Çarları arasında akrabalık baÄŸları dahi kurulmuÅŸtu. Arazilerinin Rusların saldırılarına açık olmasının onları Ruslarla iyi geçinmek mecburiyetine sürüklediÄŸini dikkate almak gerektir. Bu nedenle Kabardaylar Ruslarla mücadelelere diÄŸer kabileler kadar katılmamışlardır. Ancak, bazı guruplarının soydaÅŸlarının mücadelesine seyirci kalmamak için Abhazların yanında yer almış oldukları da görülmüÅŸtür. Ancak ana kitle bu savaÅŸlara karışmadığından ( Hatta 1848-1849 da Åžeyh Åžamil Kabardaylar `ı kendisiyle birleÅŸmeyle sevk etmek amacıyla Kabarday mıntıkasına doÄŸru bir harekat düzenlemiÅŸse de Kabardaylar`ın tarafsızlıklarını deÄŸiÅŸtirmediÄŸi için bir ÅŸey elde edemeden geri dönmek zorunda kalmıştı), Ruslar onları yerlerinden çıkartmaya kalkışmamışlar ve dolayısıyla bu kabileden göç edenler çok az olmuÅŸtur.

B-Besleneyler

Büyük ve Küçük Lafa Vadileri ile Urup (Varca) havzasında otururlardı. Ayrıca Kuban Ovası ile Çeçen, Fars ve Sefir vadilerine kadar da yayılmışlarıdır. Genellikle Kabardaylar`la birlikte zikir edilirler. Zaten belirttiÄŸimiz gibi Kabardaylar`ın bir kolu oldukları söylenmektedir. Kafkas kabilelerinin en asilli ve fiziksel yapı bakımından en güzel insanların çıktığı bir kabile olarak kabul edilirler. Batılarında Kemirguvey`ler ve Abhazlar bulunur. Güney-Batı ve güneylerinde ise Barakay, Kazilbeg, Seregey ve Basilbeg gibi Abaza oymakları bulunur. Kuzeyden ise Besleneyler`in arazisi Kuban Nehri tarafından sınırlanır.

C-Kemirguveyler

Kuban Nehri ile Lafa ve Sagvase nehirleri arasındaki bölgede otururlar. Üç guruptan meydana gelirler. 1-Kuban Nehri`ne doÄŸru Adameyler 2-Ciraki ve Ratazay civarında Yegerkoylar 3- Kiraylar, Kemirguveyler`in yasadıkları belge kuzeyden Kuban, doÄŸudan Beslenenler, batıdan Bjeduglar, güneyden ise Abhazlar tarafından çevrilir.

D-Şapsığlar

Kuban Nehri`nin güneyindeki düzlük ile Kafkas DaÄŸları`na kadar uzanan bölgede ve doÄŸudan Bjeduglar ve Abhazlar, batıdan ise Natukhaylar`la çevrilidirler. Yurtlarını baÅŸlıca Psekups, Psehis ve Pseha ırmakları gibi Kuban`a dökülen akarsular. Åžapsığlar`ın bir gurupları da Kafkas DaÄŸları`nın güney eteklerinde Psizuy Vadisi`nde oturur. Natukhaylar`ın da Åžapsığlar` dan ayrılmış bir kütle oldukları da ileri sürülüyor. Bunların Tuapse yakınlarında oturan kolonilerine "Küçük Åžapsığlar", daÄŸların kuzeyinde Kuban`a doÄŸru oturan ana kütlelerine ise "Büyük Åžapsığlar" denir

E-Janeler

1778`e kadar Kuban`ın saÄŸ sahilinde oturan Janeler, Rusların üzerine bu nehrin sol kısmına çekilmiÅŸlerdir. 1864`e kadar Adegum ırmağı boyunca ve Psets ile Kholay vadilerinde, Karakubanski Adası`nda yasadılar. doÄŸudan Åžapsığlar, güneyden de Nakuthaylar ile komÅŸu idiler. Ancak büyük ölçüde bu iki kabileye karışarak erimiÅŸ olduklarından, göç devresinde nüfusları çok azaldı.

F-Natukhaylar

Karadeniz kıyılarında, Taman Yarımadası`ndan kıyı boyunca Åžapsığ, Ubuh ve Abzah bölgelerine kadar uzanan alanda yasıyorlardı. Adegum, Tsemez, Tasips, Bakan, Liesepsin, Kudak, Nefilh (Nepih), Psif, Khups, Prebeps vadileri Natukhaylar`a ait idi. Anapa ve Novorrossiki çevrelerinde daha yoÄŸun olarak bulunuyorlardı. Kafkasya`da Rusya`ya karşı en faal bir biçimde karşı koyan kabileler arasında yer almışlardır.


G- Ubuhlar

 

Natukhaylar, Åžapsığlar, Abhazlar ve Abhaz-Abazalar arasında ve Karadeniz kıyılarına doÄŸru uzanan bölgede oturmaktaydılar. Sagvase (Byelaya) ile Pseha ırmaklarının kaynakları ve Ziguebze (Zuebze) Lou (Lon), Nige, Bath, DaÄŸomeps, Psikh, Sase (Sakhe) ve Harmis ırmaklarının vadileri de Ubuhların bölgesinde idi. Ruslara en son teslim olan kabilelerdir. Tamamı 1864`de göç etmiÅŸ olduÄŸundan Kafkasya`da hiç Ubuh kalmamıştır.

 

 

 

H-Abhazlar

 

Kabardaylar` dan sonra en kalabalık Çerkes kabilesidir. Bu kabilelerde Ruslara karşı mücadelelerde Natukhaylar ve Ubuhlar`la birlikte en ön saflarda yer almıştır. Bu kabile aynı zamanda diÄŸer Çerkes kabilelerine nazaran en demokrat kabiledir. Aralarında asillerin nüfuzu daha az ve sınıf farklılıkları daha az belirgindir. Bu kabile, Kafkas DaÄŸları`nın kuzey eteklerinde ve Kuban`ın orta mecrasına katılan kollarının suladıkları bölgede yasarlar.burası Batı Kafkasya`nın merkezi kesimi olduÄŸundan tabii olarak Abhazlar`da denebilir ki Ruslara karşı en önemli ve etkili mukavemet gösteren kabile olmuÅŸtur.

Başlıca;

1-Sagvase, Khurçips, Pseha, Pkhats, Tfiseps kolları,

2-Laba, Psizun, (Psizuy-Malaya Laba) Segupsin, Hagur, Fars kolları,

3-Psij, at(Mart), Pças(Pçah) kolları,

4-Psekups ırmağı vadilerinde oturmaktaydılar.

 

 

I-Bjeduglar

 

DoÄŸudan Kemirguveyler, batıdan Åžapsığlar, güneyden Abzahlar, kuzeyden de Kuban Nehri tarafından sınırlanırlar. Rusların XIX. yy. baÅŸlarındaki baskılarına kadar Kuban Nehri`nin Kuzeyinde otururlardı. Kuban`ın güneyinde göç ettikten sonra Psikh, Mart (Psikhomat), Pçah, Psekups, Çebi, Unabat ve Sup vadilerine yerleÅŸmiÅŸlerdi. Nispeten küçük bir kabile idi.

 

 

J- Hatıkoylar

 

Küçük bir kabiledir. Osmanlı topraklarına göç eden nüfus içerisinde bu kabileye mensup kiÅŸilerden de söz edilmektedir. XVII. yy.ın sonlarında Bjeduglar`ın batısında ve Kuban Nehri`nin sol tarafı ilk yarısında daha doÄŸuya kayarak Bjeduglar ve Kemirguveyler`in arasına yerleÅŸmiÅŸlerdir.

 

K- Makhoclar

Bu kabile de küçüktür. Ancak bunlardan da bilhassa 1858-1859 yıllarında bu tarafa bir çok grubun göç etmiÅŸ olduÄŸuna dair kayıtlara Osmanlı ArÅŸiv Belgelerinden rastlanmıştır. Bu kabile Laba ve Sagvase ırmaklarının orta mecraları arasında ve Fars`ın yukarı boylarında oturuyordu. Daha önceleri ise Batıkoy`un kuzeyinde ve Laba`nın batısında oturmaktaydı.

 

2- ABHAZ-ABAZALAR : Genel olarak kıyı kesimlerde oturanlar Hıristiyan iken, iç kesimlerde ve daÄŸlar arasındaki vadilerde oturanlar (Abazalar) Müslümandı lar. Dilleri çerkes kabilelerinin dillerinden oldukça farklılaÅŸtığından, Kafkas dilleri arasında ayrı bil dil gurubu olarak ele alınır. Kıyı kesimlerde oturan ana Abhaz kitlesinden ayrı olarak daÄŸlarda ve Kabardaylar ile Besleneyler`e yakın olarak oturan Abazaların ÅŸivelerinde farklılıklar ortay çıkmış ise de ana kitle ile zorluk çekmeden anlaÅŸabilirler. Ancak iliÅŸkileri ana kitleden çok Kabardaylar ve Besleneyler ile daha kuvvetli olmuÅŸtur. Abhazlar Ingur Irmağı`ndan kuzeye doÄŸru Kafkas DaÄŸları`nın zirvelerine ve Karadeniz kıyıları boyunca Adler`in ötesine kadar uzanan geniÅŸ bir bölgede yasarlar. XIV.yy.a kadar Kuban boylarına kadar olan sahada da kolonileri vardı. Ancak kuzeyden inen Kabardaylar`ın baskısı sonucunda yerlerini tümüyle onlara bırakılarak ana kitleleriyle Karadeniz kıyılarına inmek zorunda kaldılar. Bununla beraber Kafkas daÄŸları üzerinde ve Kuban Nehri ile bu nehre katılan ırmakların kaynaklarında bir kısmı kalmaya devam etti. Bunlar (yani Abazalar) kendilerini kuzey ve kuzeybatıdan çeviren Kabardaylar ve Besleneyler`in tesiri altına girmiÅŸler ve birincilerin egemenliÄŸini kabul etmiÅŸlerdir. Abhaz-Abazalar güney ve güney-doÄŸudan Gürcülerle kuzey-doÄŸudan (aÅŸağıdan, yukarı doÄŸru) Svanlar, Karaçay-Balkarlar ve Kabardaylar ile komÅŸudur. Kuzeyden ise Besleneyler, Abzahlar ve Ubuhlar ile çevrili idiler. Ä°ki ana kitleye ayrılırlar.

1-Abhazlar (Kendilerine Apsuva derler),

2-Abazalar (Abazinler, kendilerine Asuva derler)

1-Abazalar : Karadeniz kıyıları boyunca Ingur Nehri`nden Adler`in ötesine ve hatta Soçi yakınlarına kadar uzanan kıyı ÅŸeridinde ve Ingur Vadisi boyunca iç kesimlerde otururlar. Belli baÅŸlı oymaklı beÅŸ tanedir; Kıyı boyunca kuzeyden güneye doÄŸru Ciget (Ziget)ler, Abziblar, Ahçipsular (Ahçipsa). Ä°ç kesimlerde ise kuzeyde Zamballar (Hirps veya Tzaballar), güneyde ise Aybga. Bu kıyı Abhazların bir kısmı ise Rusya ile iyi geçinme politikasını benimsemiÅŸ, bir kısmı ise Çerkes kabileleri ile birlikte veya ayrı olarak Rusya`ya karşı mücadele etmiÅŸtir ki bunlar genellikle Müslüman Abzahlar dır.

2-Abazalar : Kuban`ın kaynaklarına yakın olan bölgede ve yukarı boylarında oturanlar iki ana guruba ayrılır.

1-Tapanta (Altı Kesek Abaza): Kuban kaynakları, Büyük ve Küçük Zelençuk vadilerinde otururlar. Yurtları Kuma ve Podkumuk sularına kadar uzanır. Ä°simlerini beylerinden alan altı guruba bölünürler. Dudaruk, Lo, Kliiç, Kyeç, Biberd ve Cantenir.

2- Skaraya(veya Askar): yedi oymadan meydana gelir: Mudavey, Kazilbeg, Segerey, Tam, Basilbeg, Barakay ve Bag. Bu Abazalar Rusya ile savaÅŸa en ÅŸiddetli bir biçimde katılmışlardır.

 

5- ÇEÇEN-INGUSLAR : Esas yurtları; Vladikafkas`ın doÄŸusuna düÅŸen ve Terek Nehri`nin kolları olan Sunja ve Argun`un suladıkları bölgedir. Kuzeyde Terek Nehri`ne, doÄŸuda Andi-Koysu ve Andu Irmakları`nın arasındaki arazinin ve Ortalarına kadar yayılırlar. Güneyde Gürcülerin irtibatı vardır. Batıda Daryal Geçidi ve daha güneye doÄŸru Osetler` le komÅŸudurlar. DoÄŸuda ise Avarlar ve Andiler bulunur. Genel olarak Çeçen-Ä°nguÅŸlar Kafkasya`nın stratejik önemi en büyük noktalarından birine sahiptirler ve bu sayede Daryal Geçidi`ni tehdit edebildikleri gibi, DoÄŸu Kafkasya ve Batı Kafkasya arasında irtibatı korumak ve saÄŸlamak için Kabardaylar`ın sahip oldukları avantaja bunlarda sahiptirler.
 
Yurtları sarp, daÄŸlık ve ormanlık olduÄŸu için, içine girilmesi zor ve tehlikelidir. (Elbette düÅŸmanları, simdi de özellikle Ruslar için). Ayrıca bunlar son derece savaÅŸçıdırlar. Bilhassa arazi ÅŸartlarından yararlanarak Rus birliklerine karşı giriÅŸtikleri çete savaşı ile çok baÅŸarılı olmuÅŸlardır. Dinlerine ve hürriyetlerine olan düÅŸkünlükleri nedeniyle Åžeyh Åžamil`in en sadık tarafları olmuÅŸlardır...DoÄŸu Kafkasya`nın düÅŸmesinden sonra dahi bir çok defa Rus idaresine karşı ayaklanarak, onları uÄŸraÅŸtırmışlardı. Üç guruba ayrılırlar;

1- Çeçenler (Kendilerine Nokhçi derler),

2- Ä°nguÅŸlar (Kendilerine Galgay derler),

3- Kistler, Çeçenler ana kitleyi meydana getirirler. Argun ve Aksay havzaları ile Grozni çevresinde otururlar. Ä°nguÅŸlar ikinci öneme sahiptirler ve Asa ile Syunja ırmakları arasında ve Terek Nehri`ne doÄŸru kuzeye yayılırlar. Kistler ise hem sayıca ve hem de siyasi ve askeri yönlerden önemli deÄŸildir. Bunlar Tusa ve Alazan ırmaklarının kaynaklarında otururlar ve Gürcü unsurları tarafından çevrilidirler. Dulaurier`ye göre (1861 de) Çeçenler (herhalde diÄŸer guruplarda dahil olarak) 198.000 nüfusa sahip olduklarını belirtiyor. Orselle 150.000 diyor (1885). Bryce (1877 için) 115.000 Letters....`nin yazarı ise (1859 da) 60.000 erkek demiÅŸti. 1839 da Çeçenler 408.000, Ä°nguÅŸlar 92.000, Kistler 2.000 nüfus olarak hesaplanmıştır. Çeçen-Ä°nguÅŸlar`ın bir özelliÄŸi de asilzadelerin fazla bir nüfusa sahip olmayışıdır.

 

7- OSSET (OSET-ASETlN)LER : Aslen Alanlar`dan geldikleri kabul edilmektedir. Dilleri de Ä°ranlıların diline çok yakındır. Ancak Kafkas dillerinin etkileri altında önemli deÄŸiÅŸiklikler geçirmiÅŸtir. Kafkasya`da Daryal Geçidi`nin güney aÄŸzında otururlar. doÄŸularında Çeçenler, kuzeylerinde Ä°nguÅŸlar ve Kabardaylar, batılarında Abazalar ve Gürcüler bulunur. Güneyden de yine Gürcülerle komÅŸudurlar. Onlara Çerkesler Kusha, kendileri ise Ä°ron derler. Daryal Geçidi`nden baÅŸka Liakkva ve Ksa vadilerinde, güneyde Kura`ya doÄŸru Uruk, Fiag-Don ve Ardon ile Yukarı Terek boylarında da yasarlar. Ä°ki guruba ayrılırlar;

1- Ä°ron,

2- Digor. Bir ayrı gurupları da Yukarı Kura`nın saÄŸ kıyısı ile Trialet Dağı`nda ve Borjom`un doÄŸusunda oturuyor. Osetlerin çoÄŸunluÄŸu Hıristiyan olduÄŸu için ne Rusya`ya karşı olan mücadeleye, ne de göç hareketine etkili bir ÅŸekilde katılmamışlardır. yalnız Müslüman olanları (ki sayıca çok az oldukları anlaşılıyor) aslen Oset olan Gen. Musa Kundukhov ile birlikte göçe katılmışlardır. nüfusları konusunda Orsolle`de 110.000, Bryc de yalnız Ä°ronlar 30.000, Müller-Hyvarnat`da ise 60.000 ile 110.000 rakamları veriliyor. 1897 nüfus sayımına göre 67.300 kiÅŸiydiler..

 

DÜNDEN BUGÜNE OSETLER: DaÄŸlık yörelerde dağınık guruplar halinde yasayan Osetler "yurttaÅŸ Toplulukları "seklinde örgütlenerek, geleneksel sosyo-politik birliklerini yeni koÅŸullar içerisinde tekrarlamışlardır. Oset yurttaÅŸ toplulukları eski Hint-Irani toplumsal kurulusunun biraz deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ bir seklindeydi. Bu toplulukların üyeleri her biri toprağın ayrı kısmına sahip üç klandan (boydan) oluÅŸuyordu. TopluluÄŸun birliÄŸinin ideolojik kanıtını, söz konusu üç klanın (yani bütün yurttaÅŸların) aslinin ortak atadan geldiÄŸi yolundaki apik efsane saÄŸlamaktaydı. Böylece Hint-Irani`lere özgü toplumsal ayrımın üç öÄŸeli ÅŸeması canlandırılmış olmaktaydı. yurttaÅŸlar toplumunun mükemmel örneÄŸi Ari üç iÅŸlevliÄŸinin gelenek ve uygulamalarını XIX. yy.`ın ortalarına kadar koruyabilen Alagir Toplumu oluÅŸturmaktaydı. Alagir Toplumunun toprakları üç kısımdan kuruluydu ve Kusagonti`ler, Tsarazonti`ler ve Sidamonti`ler olmak üzere üç klandan oluÅŸuyordu. Efsaneye göre, daha sonraları Osetya` nın dört bir tarafına yayılan Alagir toplumunun bu eski klanları Osetlerin atası sayılan Os-Bagatar`in neslinden gelmekte ve onun üç oÄŸlunun (Kusagon, Tsarazon ve Sidamon) adlarını taşımaktaydı. Üç Klanın iÅŸlevsel evrensel uzlaÅŸması dini Kusagonti`lere savaşı Tsarazonti`lere üretimi ise Sidamonti`lere bırakıyordu. Osetya`daki yurttaÅŸ toplulukları iÅŸgal ettikleri toprakların büyüklüÄŸü ve nüfusları açısından farklılıklar göstermekteydiler. Efsanevi ataların adları da farklıydı. (örneÄŸin Kurta Toplumu`nda Kurta ile üç oÄŸlu, Dargavs`ta Kambi ile üç oÄŸlu vs.). Fakat bütün toplulukların örgütlenme biçimleri ayniydi. TopluluÄŸun varlığının temelini toprak oluÅŸturuyordu.

 

8- TAT (PADAR)LAR: Safeviler tarafından Bakü, Küba, Samahi, Derbent ve Zakatali mıntıkalarında yerleÅŸtirilmiÅŸ olan Iranlılar` dır. Pehlevi Dili`ni konuÅŸurlar. 1877`den önce 64.656 kiÅŸi, 1897 de ise 91.300 nüfusa sahip oldukları ileri sürülüyor. 9- KUMUKLAR: Ağırlıkları Sulak Irmağı`nın aÅŸağı mecrasının iki tarafındadır. Kuzeyde Terek Nehri`ne kadar, güneyde de Makhaçkale`nin güneyine kadar uzanan alçak arazide `otururlar. Gene( olarak Dağıstan`ın kuzey-doÄŸu ve doÄŸusundaki Hazar Denizi`ne kadar uzanan düzlükleri iÅŸgal ederler. Kafkasya`ya ne zaman ve nasıl geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Onları, Hazarlara, Kimaklar`a, Gazi-Kumuklar`a ve hatta Karaçay-Balkarlar`a baÄŸlayanlar bulunmaktadır. Ayrıca Hazar Denizi kıyılarında oturdukları ve kıyıdaki "kum "dan kaynaklanan "Kumuk" ismini aldıklarını ileri sürenler dahi vardır. Makhaçkale, Kaspiiski, Hasavyurt, Babayurt, Buynakski ve hatta Izberbas ÅŸehirleri Kumukların yaÅŸadıkları alana dahildirler. Kumuk Türkçesi üç lehçeye ayrılıyor;

1- Buynak,

2-Ha-savyurt,

3- Kaytak. nüfusları ise 1880 de 80.000, 1926 da yaklaşık 150.000 olarak hesaplandığı halde 1959`daki resmi sayımda 134.967 nüfus çıkmıştır. Kumuklar arazilerinin açık ve savunmasız olusundan ve kendilerinin de daha önce bahs ettiÄŸimiz daÄŸlı kabileler kadar savaÅŸçı özelliklere sahip olmayışlarından ötürü olacak, Ruslara karşı direniÅŸte bulunmamışlar ve göç edenler de nispeten az olmuÅŸtur.
 


6- Dağıstanlılar : Tüm doÄŸu Kafkasya`yı kaplar. Ancak Kafkasya`nın yerlisi onları (Avarlar, Lezgiler, Gazi-Kumuklar ve Darginler) daha çok DaÄŸlık bölgede yasarlar. Hazar Denizi`ne doÄŸru uzanan veya kuzeydoÄŸuda Sulak ve Terek Nehirleri`nin aÅŸağı mecralarını da içine olan ovalık ve düzlük ( hatta daha kuzeyde step görünümlü alan ) kesimde Türk asilli kabileler ( Kumuklar, Azeriler, Türkmenler ve hatta Nogaylar ) yaÅŸarlar. daÄŸlı kabilelerinin aralarında bulunan engeller ( daÄŸlar, tepeler, derin vadiler, vs.) batıdaki kadar olmasa da buradaki kabileler arasında da farklılıklar doÄŸmuÅŸtur. Ovaya doÄŸru ( kuzey, doÄŸu veya güneydoÄŸu istikametinde ) olan yerlerde yasayan kabilelerin mensupları genellikle Türk kabileleri ile siki iliÅŸkiler içerisinde bulunmalarından dolayı Türkçe de bildiklerinden, bu dil doÄŸu Kafkasya`da ortak bir anlaÅŸma vasıtası olarak kullanılmaktadır. Siyasi ve askeri yönden bütün daÄŸlı kavimler gibi Dağıstanlılar da savaÅŸçı, aktif ve hürriyetlerine düÅŸkündüler. Bu nedenle bu bölgede ( yani bütün Dağıstan`da) ovali kesim, DaÄŸlık kesime tabi olmuÅŸtur. Åžeyh Åžamil`in Dağıstan da en fazla dayandığı kabileler ( bilhassa) Lezgiler ve daha az olmakla beraber Avarlar da daÄŸlı kabilelerdir. Dağıstan`ın nüfusu A. Cevdet PaÅŸa (1878 de) 270.000 hane olarak tespit ediyor. Allen-Muratoff ise "Mürid SavaÅŸları" sırasında doÄŸu Kafkasya kabilelerinin nüfusunu tahminen 500.000 olarak veriyor. Binbaşı Nazmi ise 1956 da Dağıstan`ın Müslüman nüfusunu 1.450.000 olarak veriyor.

 

A- Avar (Andelal)lar (Andilerdahil) Dağıstan`ın kuzey-batısındaki Koysu Irmağı`nın Andi, Avar ve Kara kollarının kaynakları civarındaki bölgeler ile kuzeye doÄŸru Kumuklar` ın oturdukları alçak ovaya doÄŸru uzanan kesimde ( Çir-Yurt`a kadar) yasarlar. Güneyde ise Zakatali Mıntıkası`na kadar olan bölgede bulunurlar. doÄŸularında kuzeyden, güneye doÄŸru Kumuklar, Darginler ve Gazi-Kumuklar (Laklar) güney doÄŸularında ise Lezgiler bulunur; Kuzeybatılarında Çeçenler, güney batılarında ise Gürcüler bulunurlar. Lezgiler`den sonra Dağıstan`ın en kalabalık kabilesi Avarlar`dır. Dil yönünden üç gruba ayrılırlar;

1- Avar,

2- Andi,

3- Dido (Tsez).

 

En kalabalık gurubu esas Avarlar meydana getirirler. Bunlar kuzeyde Sulak Irmağı`ndan (orta kesimleri) güneye doÄŸru Zakatali yöresine kadar uzanırlar. Andiler ise Bottlih, Godoberi, Karatin, Bagvalal, Çamalal, Tindi ve Açvaçis gibi alt guruplara ayrılırlar. Dido gurubuna ise Hinuk, Çvarsin ve Kapuçinler dahildirler. nüfusları ise 1939 nüfus sayımına göre (bir fikir vermek amacıyla veriyoruz) Avarlar 170.000, Andiler 30.000, Didolar 10.000 kiÅŸi olarak sayılmıştır. Avarlar aslında Avar Hanlığı`na baÄŸlı idiler. Hamzat Bek ve sonra da Åžeyh Åžamil bir zorla, biraz da propaganda ile Avarlar`ı Müridizm`e baÄŸlamışlarsa da, Åžeyh Åžamil`in hakimiyetinin ortadan kalkacağının anlaşılması üzerine onu terk etmiÅŸlerdir.

 

B- Lezgiler Dağıstan`ın güney-doÄŸusunda yasarlar Samur Nehri`nin orta ve yukarı mecralarında ve Samahi yöresine kadar uzanan alanda yayılmışlardır. doÄŸu ve güney-doÄŸuda Azeriler ile karışmışlardır. Kuzey ve kuzey-batıda Dargin, Lak ve Avarlar`la komÅŸudurlar. Türkçe bilhassa Lezgiler arasında geniÅŸ ölçüde yayılmıştır. Rutul, Kütin, Agul, Budukh, Dzekh, Tabasaran, Tsakhur, Udi ve Khinalug gibi alt kollara ayrılırlar. Kürinler ve Tabasaranlar en kalabalık guruplardırlar. Lezgiler`in toplam nüfusu hakkında ise A Cevdet PaÅŸa içlerindeki Türk nüfusu ile birlikte 50.000 hane derken, Orsolle 560.000 kiÅŸi olduklarını ileri sürmüÅŸtür. Lezgiler, Çeçenlerle birlikte Åžeyh Åžamil`in en sadık taraftarları olmuÅŸlardır. Ancak göç etmeleri konusunda Rusların bir baskısı ile karşılaÅŸmadıkları gibi bunlardan çok az nüfusun göçüne dair kayıtlara arÅŸiv belgelerinde rastlanmıştır.

 

C- Gazi-Kumuk(Lak)lar Dağıstan`ın merkezinde otururlar. doÄŸuda Darginler, bati ve kuzeyde Avarlar, güneyde de Kuralılar vardır. Kendilerine Lak (veya Lek) diyorlar. Bugün Akusin, Soradin, Kurakh, Rutul ve Dakhadayev kazalarında ve Ayrıca Makhaçkale, Buynakski, Hasavyurt ve Kaspiiski`de otururlar. 1886 da 51.000 kiÅŸi olduklarını Orsolle ileri sürüyor.

 

D- Dargin (Dargi)ler Derbent Geçidi`nin kuzey-batısında, Hazar Denizi kıyılarına kadar yayılmışlardır. Kuzeylerinde Kumuklar, batılarında Avarlar en aÅŸağıda Kazi-Kumluklar, güneylerinde de Kaytaklar bulunurlar. KonuÅŸtukları dil Lezgiler`in konuÅŸtuklarına yakındır. Bu nedenle Lezgi kabileleri arasında da sayılırlar. Akusa, Sutkur, Sirhal, Urkarak, Horakan, Kaytak (Haydak) ve Kubaçi gibi oymaklara ayrılırlar. Merkezleri Lavayi kasabası idi. Darginler`in en önemli oymakları (daha doÄŸrusu grupları) Kaytaklar ve Kubaçiler`dir. Bunlardan birinciler Hazar Denizi kıyılarında Buynakski ve Derbent arasında otururlar ve Türkçe konuÅŸurlar. ikinciler ise Kubaçi Kasabası`nda ve çevresinde otururlar. Maden isçiliÄŸi ve el dokumacılığından büyük bir ÅŸöhret sahibidirler. Bilhassa geçen yüzyıllarda Kubaçi isleri Ön Asya`da büyük deÄŸer taşırdı..10- Karaçay - Balkar (Malkar)lar : Xlll.-XV.yy. lar arasında Kabartayları doÄŸuya doÄŸru yayılmalarına kadar Kuban, Terek ve Kuma nehirlerinin orta ve yukarı mecralarında ve onlara katılan akarsuların boylarında geniÅŸ bir sahada yasıyorlardı. Ancak Kabartayların baskısı ile Kafkas DaÄŸları`nın zirvelerine doÄŸru çekilmek zorunda kalmışlar ve Elbruz Tepesi`nin etrafındaki sarp ve yüksek araziye yerleÅŸmiÅŸlerdir. Bunların da kaynakları pek belli deÄŸildir. Her iki boy da genellikle bir arada zikredilirler. Zaten aralarında çeÅŸitli yönlerden bakıldığında pek bir fark yoktur. Hazarlar, Bulgarlar veya Kipçaklar`dan geldiklerine dair çeÅŸitli görüÅŸler vardır. Bunlar çevrelerinin genel olarak Çerkes-Abaza kabileleri tarafından çevrili olmasından dolayı, geniÅŸ ölçüde onların etkileri altında kalmışlar ve yarı ÇerkeÅŸleÅŸmiÅŸlerdir. Ruslara karşı da mücadele etmiÅŸler ve önemli oranda nüfusları da Anadolu`ya göç etmiÅŸtir. 1866 da Karaçaylar 13,400, Balkarlar ise 10,100 kiÅŸi idi. 1897 de birinciler 27,000, ikinciler 23,100 kiÅŸi olmuÅŸtur. 1959 da Karaçaylar 81,000, Balkarlar ise 42,000 kiÅŸiye yükselmiÅŸlerdir.

 

11- NOGAYLAR : aslında Nogaylar Kafkasya`da XVII.yy.ın sonlarında ortaya çıktılar . Daha XV.yy.ın ortalarında Küçük Nogay Ulusu Kuban Nehri`nin kuzeyine gelmiÅŸse de daha güneye inmemiÅŸti. 1771 de Ruslar Yedisan ve Bucak Nogayları`nda üç kabileyi daha Kuban boylarına sürdüler. Daha sonra bir kabile daha Kuban boylarına katildi. Burada General Suvorov`un katliamnından kurtulabilenler Sogucak Kalesi` nde bulunan Ferah Ali PaÅŸaya baÅŸvurdular. Kendilerinin Kabartay arazisinde ve Osmanlı topraklarına yerleÅŸtirilmesini istediler. Ferah Ali PaÅŸa onlardan (gerektiÄŸinde) hem Çerkesler`e hem de Ruslara karşı yararlanabileceÄŸini düÅŸünerek onların bu isteklerini kabul etti. Bunlardan 10.000`i Hacılar Kalesi yanında, 10.000`i Hatukay arazisinde, 10.000`i Laba Nehri boyunda 10.000`i de Anapa Kalesinin liman başında ve iki saatlik mesafede yerleÅŸtirildiler. Nogaylar`ın Dağıstan dahilinde kalanlarının 1959`daki mevcutları 38.582 kiÅŸi idi. Bugün Dağıstan`ın dışında Krasnodar ve Stavropol eyaletlerinde oturanlar da bulunmaktadır. Bunlar Kazak ve Karakalpaklar`la aynı Türkçe yi kullanırlar. Nüfuslarının büyük kısmını göçlerden kaybetmiÅŸlerdir.