TEŞEKKÜRLER
Ekrem DÃœZCAN
Necat DÃœZCAN
Betül DEMİRCİOĞLU
Fatih TOKOZ
Mustafa ÅžAHÄ°N
Dursun KUZUCU
Erdem ÅžAHÄ°N
Ä°brahim PEHLÄ°VAN
Yasin KUZUCU
Seyfullah AKKAYA
Abdurrahim DÃœZCAN
Nevzat ÅžAHÄ°N
Ä°smail ÅžAHÄ°N
Janberk ARIKAN
Nurettin ÅžAHÄ°NKAYA
Ä°brahim KUZUCU
Kenan ÅžAHÄ°N
Ferhat Taşlıçukur
Kenan TUNÇ
Aziz Åžener
Bekir PARLAK
Tercan KESKÄ°N
Cengiz ÅžAHÄ°N
Ferhat AKDEMÄ°R
Naim YILMAZ

ÜNLÜ ÇERKEZLER

UNUTMADIK
SALÄ°M -HAYRÄ°YE DÃœZEN
HAŞİM DÜZENLİ
RÜŞTÜ ŞAHİN
ÖZCAN ŞAHİN
Recep Parlak
Bayram KAYNAR
FATMA ALTUN
HACI MIRZA ALTUN
ZEKÄ°YE ALTUN
SABÄ°T ÅžAHÄ°N
ŞABAN ÖNCÜL
HACI NÄ°HAT ÅžAHÄ°N
FAHRETTÄ°N ÅžAHÄ°N
MIRZA ÅžAHÄ°NKAYA
FAÄ°K ÅžAHÄ°N
YAŞAR ÖZBOZKURT
SEFER MADEN
HÄ°CRETHAN MADEN
MEHMET ÅžAHÄ°N
AHMET YILMAZ
DEVLET ÅžAHÄ°N
EMÄ°NE ÅžAHÄ°N
SAMÄ° KAYNAR
RECEP DÃœZCAN
ZÄ°YA DÃœZCAN
HACI HAMÄ°T KUZUCU
HANÄ°FE KUZUCU
NURÄ°YE KUZUCU/BABUH
HACI OSMAN KUZUCU/DIDIM
EKREM KUZUCU
AHMET PEKTAÅž
Ä°BRAHÄ°M PEKTAÅž/POOT
MEVLÃœT KUZUCU/ABECÃœK
ÅžEVKET TAYMAZ
YAÅžAR KUZUCU
DURÄ°YE TAYMAZ/KUZUCU
Gazibey YILMAZ
Mırza YILMAZ
Enver YILMAZ
Arslan YILMAZ
Ãœzeyir YILMAZ
Dışenour YILMAZ
Niyazi YILMAZ
Nihat YILMAZ
Osman Ä°ZCÄ°
Hacıhan İZCİ
Zabit Ä°ZCÄ°
Hacı Ömer İZCİ
Nazım DOĞAN
DıgheNeuh Melek YILMAZ
HAMİT ÇAM
dursun özboskurt
GAZi KUZUCU 20.01.2011
GAZÄ° KUZUCU
niyazi maden
murat pehlivan
KAŞİF ŞAHİN
NEDÄ°M ÅžAHÄ°N
çurey tahir keskin
çurey mahir keskin
çurey rasim keskin
SEFER ÅžEN
MAMUK MADEN
ESRA ÅžAHÄ°N
Fuat KESKÄ°N - 11.02.20
ASAF SARACOGLU
ÜmmüGülsüm
CAHÄ°T ÅžAHÄ°NKAYA
HAYDAR ÅžAHÄ°NKAYA
YaÅŸar Maden
MIRZA TEKBAS
cemal öztürk
seher ÅžAHÄ°N
Curey Mirza Keskin
Curey Hilmi Keskin
FUAT ÅžAHÄ°N
ALÄ° FÄ°DAN
SALÄ°ME PEKTAÅž
KURTÇA PEKTAŞ
TAHSÄ°N PEKTAÅž
ZAHÄ°DDÄ°N KAVALCI
CENNETHAN PEKTAÅž
RAZÄ°YE KAVALCI
ASLAN PEKTAÅž
NACÄ°YE ÅžAHÄ°N
KAŞİF ŞAHİN
CELÄ°L ÅžAHÄ°N
Hayrettin Ä°NCÄ°
NAZIM PEHLÄ°VAN ,NAZIM
Nuh ÖZTÜRK
KURTÇA ÖZTÜRK
CEMAL ÖZTÜRK
Naciye Öztürk
NACİYE ÖZTÜRK
ASLI MADEN
KEMAL MADEN
EKREM MADEN
HAYRÄ°YE KARABULUT
MÄ°NEVER MADEN
Zahit KAVALCI/05.01.199
fatma zule nart
Celal ALTUN
Naciye ÖZTÜRK
NEÅžET KESKÄ°N
Ali ÅžENER
ALÄ° ÅžENER
NAZMÄ°YE ÅžENER
RIZA ÅžENER
CEMÄ°L ÅžAHÄ°N
İzzet ÇAM
cahit fidan
AHMET FÄ°DAN
ALÄ° FÄ°DAN
HASAN FÄ°DAN
osman,hasan fidan.
hanife sarıer.
sabri,nuri sarıer.
BÄ°BAK TABURHAN
BÄ°BAKahmet,paÅŸahan
HurÅŸit MADEN
yasar ertürk
SÜLEYMAN TUNÇ
SÜLEYMAN TUNÇ
SELAHATTÄ°N ÅžAHÄ°NKAYA
MIRZA ÅžAHÄ°NKAYA
MIRZA ÅžAHÄ°NKAYA
CAHÄ°T ÅžAHÄ°NKAYA
Ä°BRAHÄ°M PEHLÄ°VAN
CAFER PEHLÄ°VAN
HALÄ°L ÅžAHÄ°N
NEŞE ÖZTÜRK
ZABIT MADEN
Çurey Neşet Keskin
Ä°SMET ÅžENER
Mahir MADEN
ZÄ°YA BULAT
Ä°ZZET KESKÄ°N
DURSUN ATEÅž
RAZÄ°YE ATEÅž
DANÄ°Åž ATEÅž
OSMAN FÄ°DAN
ÅžERÄ°FE FÄ°DAN
NURÄ° SARIER
NAZİFE ÖZDEDE
AHMET ÖZTÜRK
CAHİT ÖZTÜRK
MUZAFFER ÖZTÜRK
SAYGIN GENÇAY
DURSUN TEMÃœRCÄ°
kutçakaynar
BAHRİYE ÇEVİK
CEMAL ÖZTÜRK
KURTCA ÖZTÜRK
NACİYE ÖZTÜRK
mehmet ateÅŸ
HÄ°KMET ATEÅž
NECATÄ° ATEÅž
RUÅžEN ÅžAHÄ°N
GÃœLFÄ°YE ÅžAHÄ°N
Çurey Asım Keskin
Cemile Ä°ZCÄ°
Abbas ÅžAHÄ°N
Cemile KARPUZ 04.02.201
Rasim KESKÄ°N
Mazhar DURMAZ
Müslimet DOĞAN
Celal DOÄžAN
Adnan KAYNAR
Nazım DOĞAN
Osman DOÄžAN
GÃœLÄ°ZAR ÅžENER
Tahir Keskin
MAHÄ°R MADEN
koray korkmaz
ALÄ° BOZKURT
KAMÄ°L BOZKURT
SAHÄ°M ÅžAHÄ°N
SElamın Aleyküm TAvş
recep kaynar
Özcan Doğan
SADÄ°YE DÃœZENLÄ° KAÄžI
ilhan ÅŸener
erhan sener
Fatih OÄžUZ
HALÄ°T TÃœRK
ilhami bozkurt
Neziha Aksu
Osman AKSU
Kamil AKSU
ERHAN ÅžENER
KEMAL MADEN
HANÄ°FE MADEN
CEMÄ°LE KARPUZ
RECEP KAYNAR
selin gizemm
selin gizemm
hilal cansu
MURAT PEHLÄ°VAN
NAZIM PEHLÄ°VAN
MECÄ°T PEHLÄ°VAN
MUZAFFER PEHLÄ°VAN
Åžaban KARPUZ - 1977
Makbule KARPUZ
MUZAFFER MADEN
murat tunç
HASAN SÃœNEL
ENVER APAYDIN
HAMÄ°T MAMUH
KAMÄ°L DÃœZENLÄ°
ORHAN DÃœZENLÄ°
Zahit Kavalcı
Hıdır YILDIRIM
erdal ÅŸahin
çürey zülfiye keskin
çürey zülfiye keskin
HAYRETTÄ°N ÅžAHÄ°N
Nurettin ALTUN
mırza maden
mırza maden
HASÄ°BE MADEN
Ä°SMET MADEN
Neriman TÃœRKOÄžLU
Metin ÅžAHÄ°NKAYA
Faruk ÅžAHÄ°NKAYA
Fehmi ÅžAHÄ°NKAYA
NÄ°YAZÄ° BÄ°LÄ°CÄ°
Zahittin Kavalcı
Kurtça KAYNAR
Adeviye KAYNAR
çürey Altan KESKİN
HANÄ°FE MADEN
ZARÄ°FE MADEN
ibrahim-cennethan pehli
Selahattin ATEÅž
SABÄ°T ÅžAHÄ°N
HACI NÄ°HAT ÅžAHÄ°N
NAHÄ°DE ÅžAHÄ°N
ÖZCAN ŞAHİN
FAHRETTÄ°N ÅžAHÄ°N
ömer pehlivan
murat pehlivan
MAMUK BEY
KEMAL ÅžAHÄ°N
RUMÄ°YE KUZUCU 14.02.20
Cihat KESKÄ°N 18/082015
AYHAN KESKÄ°N
Cemil Akdemir


KISA MESAJ
“Köyümüzle ilgili haberlerin ve duyuruların cep telefonunuza ücretsiz olarak kısa mesaj gönderilmesi için lütfen Adınızı – Soyadınız aşağıdaki forma yazarak gönderiniz. Ayrıcı cep numarasını bildiğiniz tüm akrabalarınızı ekleyebilirsiniz”
Adı Soyadı
Cep Telefonu

Tavşandağı FM

ANKET
Birinci derece akrabanız olmayan köylüleriniz ile en son ne zaman görüştünüz?\"





Karaçay Çerkes Cum.


 

KARAÇAY ÇERKES CUMHURÄ°YETÄ°

 

Resmi Dil             : Rusça, Karaçayca, Adıgece, Abazaca, Nogayca,

BaÅŸkent              : Çerkessk

CumhurbaÅŸkanı  : Batdıyev Mustafa Azteraliyeviç

Yüzölçümü          : 14 100 km2

Nüfus                  : 439 470

Din                      :  Hıristiyan, Ä°slam

http://www.kafkasevi.com/uploads/karacaycerkesbayragi.jpgCUMHURÄ°YETÄ°N YAKIN TARÄ°HÄ°

12 Ocak 1922`de Rus SFSC`ne baÄŸlı "Karaçay-Çerkes Özerk Oblastı" adıyla kuruldu.

26 Nisan 1926`da merkezi Karaçayevsk kenti olan "Karaçay Özerk Oblastı"  ve Çerkessk merkezli "Çerkes Ulusal Okrugu" biçiminde bölündü.

30 Nisan 1930`da "Çerkes Özerk Oblastı" adını aldı.

1943`te Nazi Almanyası ile iÅŸbirliÄŸi yaptıkları gerekçesiyle Karaçayların tümü Kazakistan`a ve kısmen Özbekistan`a sürüldü. Karaçay Özerk Oblastı da laÄŸvedilip toprakları Gürcistan`a eklendi ve bu topraklara Svan göçmenler yerleÅŸtirildi.

1956`da saygınlıkları geri verilen Karaçayların anayurtlarına dönüÅŸ izni çıktı ve eski Karaçay topraklarını da kapsamak ve merkezi Çerkessk kenti olmak üzere, 9 0cak 1957`de "Karaçay-Çerkes Özerk Oblastı", 1926 öncesinde olduÄŸu gibi, "Karaçay" ve "Çerkesya`"nın ikinci kez birleÅŸtirilmesiyle, yeniden oluÅŸturuldu. Svanlar da Gürcistan`a geri gönderildiler. "Karaçay-Çerkes Oblastı" 3 Temmuz 1991`de Cumhuriyet statüsüne yükseltilerek Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti adını aldı. Rusya Federasyonu`nu oluÅŸturan Cumhuriyetlerden biridir.

 

YÖNETÄ°M

Karaçay-Çerkes parlamentosu 75 milletvekilliÄŸinden oluÅŸur. 29 Mart 2004 tarihinde seçilen parlamento iÅŸbaşında bulunuyor.

Ä°ÅŸbaşındaki hükümetteki görev bölümü ÅŸöyle:

 

Devlet BaÅŸkanı                              : Batdıyev Mustafa

Devlet BaÅŸkanı Yardımcısı              : Moldovanova Vera

Parlemento BaÅŸkanı                      : Smorodin Sergey

Parlemento BaÅŸkan Yrd                 : Habov Ruslan

BaÅŸbakan                                     : Kardanov Alik

BaÅŸbakan 1inci Yrd                        : Goçiyaev Boris

BaÅŸbakan Yrd                               : Suyunov Canibek

BaÅŸbakan Yrd                               : Strigina Valentina

BaÅŸbakan Yrd                               : Urçukov Muharbiy

Ä°çiÅŸleri Bakanı                               : Osyak Nikolay

SaÄŸlık Bakanı                                : Habçayev Umar

Kültür Bakanı                                :Vorokov Ramazan

EÄŸitim ve Bilim Bakanı                    : Åžapovalova Ä°rina

Çevre Bakanı                                 : Thakohov Boris

Sanayi ve Enerji Bakanı                  : Bronivitskiy Vladimir

Tarım ve KöyiÅŸleri Bakanı                : Laypanov Ä°shak

Bsn- Enf. ve Uluslararası Ä°lÅŸk. Bak    : Kazakov Valeri

Çalışma. ve Sosyal Güv. Bak.           : Aslanukov Ruslan

Maliye Bakanı                                 : Katçiyev Ä°smail

Ekonomi Bakanı                              : Eskindarov Aleksey

Turizm,Spor Ve Beden EÄŸt. Bakanı   : Tambiyev Ruslan

 

http://www.kafkasevi.com/uploads/cerkezler.jpgİDARİ BİRİMLER VE YERLEŞİM

Cumhuriyetin baÅŸlıca yerleÅŸim merkezleri, BaÅŸkent Çerkesk, Karaçayevsk, Teberda, Arxhız, Kurcinuvo, Elbruzski, Üst-Ceguta, Erkin-Åžahar, Udarnıy`dır. Daha küçük yerleÅŸim yerleri ise pek çoktur.

Bölgenin asıl yerlileri Adigeler olup, diÄŸer gruplar daha sonra bu bölgeye yerleÅŸti. 1830-38 yılları arasında bölge büyük ölçüde Rus istila ve denetimine girdi. Kuban ve Laba ırmakları arasında bulunan ve Çerkeslerce Base Ovası (Base GubÄŸo) denilen büyük bir alan Çerkes ve Abaza nüfusundan temizlendi. Bu nüfusun küçük bir kısmı Kabardey`den getirilen göçmenlerle takviye edilerek, Büyük ve Küçük Zelençuk ırmakları vadilerine, yani ÅŸimdiki yerlerine yerleÅŸtirildi. Çerkesler Kabartay ve Besleney lehçelerinde konuÅŸurlar.

Jako (Alesçırey), Aliberdukovsk (HaÄŸundokhuey), Habaz (Khasey Hable), Zeyıko (Hatoxhşıkhuey), KoÅŸhable, YincigiÅŸxue, Besleney, Vak`ojıle (Doxhşıkhuey), Adığe Hable, Yersakhon (Abaza Hable), Baralki, Humara (Abıkkuhable) köyleri Adığe yerleÅŸim birimleridir.

Karaçaylar ise, güneydeki daÄŸlık kesim vadilerinde yaşıyor iken, 1944`te Kazakistan`a sürüldü. 1957 yılında geri dönen Karaçaylar`ın Çerkessk kentine, Adıge, Rus ve Abaza köyleri ve çevrelerindeki yerlere yerleÅŸimine de izin verildi. Karaçaylar, Nogaycaya ve Balkarcaya yakın bir Türk lehçesi konuÅŸurlar. Ama Karaçayca ile Balkarca aynı yazı dilini paylaşır, bu nedenle bu dile Karaçay-Balkar dili de denmektedir.

Hurzuk, Kart Curt, Uçkulan, Teberda, Elbrusski, Duvut, Cazlık, Mara, Novi Karaçay, KumuÅŸ, Sarı Tüz, Pravukubansky, Krasnogorskaya, Cöbetey, Eltarkaç, Kızıl Kala, Pervomayskoe, Üçköken, Krasnıy-Kurgan, Hasavut, Maruha, Zelençuk, Darzus, Arhız, Karaçay yerleÅŸim birimleridir.

 

Abhazların ulusunun ortaya çıkması, M.S. 8. yy`da tarih sahnesine çıkan Apsil, Abazg, Sanıg ve Misimyan adlı boyların konsolidasyonu ile gerçekleÅŸmiÅŸtir. Kuzey-Batı Abhazya`da Bzip nehrinden Tuapse`ye kadar uzanan bölgede yasayan Abazgların, Abaza ulusunun doÄŸması sürecinde odak noktası oldukları kabul edilir. Abazinler, 13.-14. yüzyıllarda Kuzey Kafkasya`ya göç etmiÅŸtir. Kuzeye yönelen AÅŸuwa (Tapanta) Abazaların göçünü AÅŸkarawa Abazaların göçü takip eder. Abazalar, Çerkezler ile birlikte kuzey batıdaki Küçük ve Büyük Zelençuk ırmakları vadilerini kapsayan Habez, Adıge-Hable ve Abaza rayonları ile Çerkessk`te yaÅŸar.

Gum Lowkıt, Koydan, Kubina, Psıj, Kara Pago, AlburÄŸan (Biyberd), Yincig Çık`uın, T`ap`ant`a, Abaza Hable, Malo Abazinski, Staro Kubinsk, Novo Kubinsk, Apsuwa köyleri Abaza`dır.

Abazalar için oluÅŸturulan ve 30 Haziran 2006`da resmen tanınan Abaza Rayonu`nun kuruluÅŸ çalışmaları sürmektedir. (GeniÅŸ bilgi bu bölümün sonunda.) 


Nogaylar Kuzey Kafkasya`da yaÅŸayan halklardan biridir. Nogaylar isimlerini Altın Ordu tarihinde önemli bir rol üstlenen, birçok boyu etrafında toplayıp, zamanla bütün iktidarı ele alan, hanları istediÄŸi gibi deÄŸiÅŸtiren ve bu ÅŸekilde kırk yıl boyunca DeÅŸt-i Kıpçak`a hükmeden "Nogay" adlı komutandan almışlardır. YaÅŸadıkları alanlar oldukça dağınıktır. Nogay Türklerinin yaÅŸadıkları yerler; Rusya Federasyonu`na baÄŸlı Karaçay Çerkez Cumhuriyeti, Stavropol ve Dağıstan`dır.

 

Nogaylar Karaçay Çerkes`te kuzeydeki Adıge-Hable rayonunun kuzey düzlüÄŸündeki 5 köyde, Yerkin Halk, Yerkin Yurt, Adil Halk, Kızıl Togay, Yerkin-Åžahar yoÄŸun olarak barınmaktadırlar.

8 Ekim 2006 tarihinde yapılan referandum sonuçları doÄŸrultusunda Nogay Rayonu`nun kuruluÅŸ çalışmaları sürmektedir. (GeniÅŸ bilgi bu bölümün sonunda.) 

 

Kafkasya`nın iÅŸgal sürecinden sonra 1860`larda bölgeye iskan edilen 

Ruslar ise baÅŸkent Çerkessk dışında, batıdaki Zelençuk ve Prikuban rayonlarında yaÅŸar.

 

Karaçay Çerkes`te ayrıca Ordjonikidzevski ve Kosta Hetagurova isminde iki de Oset köyü vardır.

 

Abaza Rayonu

Abaza Rayonu`nun oluÅŸturulması konusu ilk kez Abaza halkının, "Rusya`nın sayıları az olan halkları"na dahil edilmesinin ardından gündeme geldi. Sayıları az olan halklara dahil edilmesinin ardından Abazalar, Rusya kanunları uyarınca varlıklarını ve kültürlerini devam ettirebilmek için bir takım haklar kazandılar. Bu haklardan biri tarihi topraklarında yaÅŸama hakkı.

Karaçay-Çerkes`te 25 Aralık 2005`te yapılan referandumun ışığı altında Rusya Federasyonu hükümetinin 1 Haziran 2006`da aldığı karar çerçevesinde Karaçay-Çerkes Parlamentosu Anayasa`nın cumhuriyetteki idari bölgelerle ilgili 62. maddesinin 1. fıkrasında deÄŸiÅŸiklik yaparak, sekiz olan idari bölgelere Abaza Rayonu`nu da ekledi. Abazaların yaÅŸadığı yerler, 30 Haziran 2006`da idari bölge olarak resmen tanındı. Tamamen oluÅŸturulması için 1 Ocak 2009`a kadar geçiÅŸ süreci tanınan Abaza bölgesinin merkez yönetimi Ä°njiç-Çukun kasabasında olacak. Referandumla yeni oluÅŸturulan Abaza bölgesinin Abazaların toplu olarak yaÅŸadığı ve Prikuban, Habez ve Ust-Cegutin bölgelerine baÄŸlı Kara-Pago, Psıj, Ä°njiç-Çukun, Elburgan ve Kubina kasabalarından oluÅŸması öngörülüyor.

Abaza Rayonu, Abazaların toplu olarak yaÅŸadığı ve ülke coÄŸrafyasının yüzde 2`sine tekabül eden 300 kilometrekarelik bir alanda kuruldu. Toplam nüfusun yüzde 7,4`ünü oluÅŸturan 32 bin civarındaki Abaza`nın sadece 15 bini yeni oluÅŸturulan bölge sınırları içinde yaşıyor.

Abaza Rayonu 1 Ocak 2009`da iÅŸlevsellik kazanacak.

 

Nogay Rayonu

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti`nde Nogaylar için de bir Rayon oluÅŸturulması çalışmaları sürüyor. Nogay bölgesini oluÅŸturacak 5 yerleÅŸim biriminde 8 Ekim 2006  tarihinde yapılan referandumda seçmenlerin yüzde 94`ü bölgenin kurulmasından yana oy kullandı. Nogay bölgesi olarak birleÅŸtirilmesi planlanan ve 10 bin seçmenin bulunduÄŸu beÅŸ yerleÅŸim merkezinde oylamaya katılım oranı yüzde 88.2 olarak gerçekleÅŸti.

http://www.kafkasevi.com/uploads/nogaybayragi.jpgNogay Rayon`unu oluÅŸturacak Ä°kon-Halk, Adil-Halk, Erkin-Yurt, Erkin-Halk ve Erkin-Åžahar köyleri ÅŸimdiye kadar Adıge Hable bölgesine baÄŸlıydı.

2002 sayımına göre Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti`nde nüfusun % 3,4`ünü oluÅŸturan 14 bin civarında Nogay yaşıyor.

Karaçay Çerkes Cumhuriyeti`ndeki tek ÅŸeker fabrikası Erkin-Åžahar`da bulunuyor. Cumhuriyetin en verimli topraklarının bulunduÄŸu Nogay Bölgesinden, Stavropol Bölgesi yerleÅŸimi Nevinomısk ile Karaçayevsk Bölgesi yerleÅŸimi Ust-Ceguta`yı birleÅŸtiren demiryolu geçiyor.

Nogay Bölgesi, Karaçay-Çerkes`in 10. Rayonu olacak.

 

NÜFUS

 

KARAÇAY-ÇERKES CUMH. Nüfus BileÅŸimi - 2002

Milliyetler

   Nüfus

 Oran(%)

 

Karaçay

   169.198    

    38.50

Çerkes

     49.591

   11.28

Abaza

     32.346

     7.36

Azeri

      1.024

     0.23

Ermeni

      3.197

     0.73

Grek

      1.349

     0.31

Kabardey

         915

     0.21

Nogay

    14.873

     3.38

Asetin

      3.333

     0.76

Rus+Kozak

   147.878

    33.65

Tatar

       2.021

     0.46

Ukraynalı

       3.331

     0.76

Çeçen

       1.757

     0.40

DiÄŸer

       8.657

     1.97

TOPLAM

   439.470

 100.00

 

 

 

Not: ı. Nüfusu 1000`in altında olanlar "diÄŸer" hanesine dahil edildi.

 

Nüfusu 2002 senesinde yapılan sayıma göre, 439.470`dür. Nüfusun % 44`ü kentli, % 56`sı köylüdür. 1959 yılından beri Rus nüfus sayısı ve oranı düÅŸmekte, diÄŸer dört grupun,özellikle Karaçaylarınki artmaktadır.

2007 yılının ilk altı ayında doÄŸum oranı 11.9 oldu ve 2327 bebek dünyaya geldi. Yetkililer doÄŸum oranındaki bu yükseliÅŸin cumhuriyetin ekonomik ve sosyal düzeyinin artmasına baÄŸlı olduÄŸunu belirtiyorlar. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti çalışan ya da çalışmayan her anneye doÄŸan her çocuk başına 3000 ruble (120$) yardımda bulunuyor. Bunun dışında Habez bölgesindeki Çerkes iÅŸadamları, Çerkes halkının geliÅŸimi için bir fon kurmuÅŸlardı, bu fonun önemli konularından birisi ise doÄŸum oranını arttırmak için ailelere çocuk başına parasal destekte bulunmak. DoÄŸan çocuk başına 10 000 ruble( 400$) veren fon 7 nüfusu geçen ailelere bu sefer çocuk başına 100 000 ruble(4 000 $) daha destekte bulunuyor. DoÄŸum oranlarına bakılınca fonun bu konuda baÅŸarılı olduÄŸu ortaya çıkıyor.Habez bölgesi bu yıl 15.4 lük doÄŸum oranı ile cumhuriyetin diÄŸer bölgelerini geride bıraktı.Cumhuriyetin Üst-Cegutinskom ve Karaçayevsk bölgeleri de yüksek doÄŸum oranına sahip. Cumhuriyette doÄŸum oranından yüksek olan ölüm oranı, 2006 yılından beri doÄŸum oranının altında kalıyor.

                 

DÄ°L

 Cumhuriyeti oluÅŸturan 5 halkın dili de resmi dildir, okullarda okutulur, Karaçay-Çerkes Devlet Üniversitesi`nde incelenir ve öÄŸretilir. Yine bu beÅŸ topluluÄŸun dilinde gazete, dergi, kitap yayını vardır

 

EKONOMÄ°

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti`nde hayvan (koyun-sığır) üretimi ve tarım ekonominin ana ögelerini oluÅŸturmaktadır. Kuzey düzlükleri ile verimli vadilerde sulama ile yoÄŸun tarım yapılır. Kuzeyden güneye doÄŸru gidildikçe tarım alanları azalır. Yerini otlaklar ve hayvancılık alır. Hayvancılığın geliÅŸmesine paralel olarak özellikle Karaçay bölgelerinde yün, eliÅŸi örgü yapma adeta bir sektör halini almıştır.
Daha kuzeyde, ovalarda tahıl, mısır, meyve, sebze yetiÅŸtirilmektedir. Karaçay-Çerkes`te ağır endüstri kuruluÅŸları yok denecek kadar azdır. Küçük gıda endüstrisi iÅŸletmeleri, deri ayakkabı, çanta, valiz üreten bir fabrika ve kiremit tuÄŸla fabrikaları bulunmaktadır.

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti`nin daÄŸlık olan güney bölgesi turistik bölgedir.

 

MODERN EDEBÄ°YAT

 

Karaçay Edebiyatı:

Karaçay yazılı edebiyatının kuruluÅŸ dönemi Kasbot Koçhar, Appa Canibek ve Ä°smail Semen gibi halk ÅŸiirinin son temsilcileri ile dönemin Çarlık Rusyası okullarında, Ä°stanbul ve Dağıstan medreselerinde tahsil görerek yurtlarına dönen Ä°slam KırımÅŸavhal, Ä°smail Akbay, Ä°slam Hubiy, Umar Aliy, Ashat Bici, Ä°smail Karaköt, Azret Örten ve Hasan Appa gibi Karaçaylı genç eÄŸitimcilerle baÅŸlamıştır. KuruluÅŸ döneminin ÅŸairleri, baÅŸta Ä°ssa Karaköt ve Azret Örten olmak üzere, Davut Baykul, Abdulkerim Batça, Hasan Bostan ve diÄŸerleri yeni gelen BolÅŸevik ve sonrasındaki Sovyet düzeninin iyiliÄŸini, rahatlığını, fakir halkın ihtilali nasıl sevinçle karşıladığını anlatan coÅŸkulu ÅŸiirler yazmışlardır. 1927 yılında Ä°slam Hubiy`in baÅŸkanlığında Abidat BotaÅŸ, Magomet Dışekov ve Halid Astejev`in kurucu üyeliÄŸinde "Karaçay-Çerkes Yazarlar BirliÄŸi" kurulmuÅŸtur. Bu derneÄŸin Karaçay yazılı edebiyatının geliÅŸmesinde büyük katkısı vardır. KuruluÅŸun ÅŸiir bölümünü Ä°ssa Karaköt ile Ashat Bici, nesir bölümünü Abdulkerim Batça, tiyatro ve piyes bölümünü de Gemma Geben ile Abitat BotaÅŸ yürütmüÅŸlerdir. Bu dönemde ortak hazırlanan "Almanak-Karaçay Sovyet Sanatı ve Edebiyatından Örnekler", Karaçaylı ÅŸairlerin müÅŸterek hazırladıkları "Åžarkılar ve Maniler", "Åžarkılar ve Åžiirler, "Åžiirler ve Åžarkılar" adlı kitaplar yayımlanmıştır.
Bu dönemde, "Kara Kübür" [Kara Sandık] adlı romanın müellifi Hasan Appa dikkat çekmektedir. Hasan Appa`nın yazılı Karaçay edebiyatındaki asıl önemi ve ÅŸöhreti 1935 yılında yayımlanan meÅŸhur "Kara Kübür" [Kara Sandık] adlı üç ciltlik romanıyla teÅŸekkül etmiÅŸtir.

1940-1960 yılları döneminin belli baÅŸlı ÅŸair ve yazarları arasında, Umar B. Aliy, Abdulkerim Baykul, Åžaharbiy Ebze, Tohtar Borlak, Magomet Orus, Halimat Bayramuk, Osman Hubiy, Azret Semen, Azamat Süyünç, Seyit Laypan, Magomet Çotça, Magomet Hubiy, Nasu Abayhan adları sayılabilir.
Bu dönemin en önemli özelliÄŸi, 1930`lu yılların ortalarında seslerini duyurmaya baÅŸlayan Halimat Bayramuk, Osman Hubiy ve Azret Semen gibi genç edebiyatçıların yazılı Karaçay edebiyatına yeni bir çizgi getirmeleridir.

Halimat Bayramuk ve Osman Hubiy ile bu dönemin diÄŸer yeni edebiyatçılarının ÅŸiirde ve nesirde olgun eserler vermeye baÅŸladığı sırada, 2 Kasım 1943 tarihinde Karaçay Türkleri top yekün Orta Asya`nın muhtelif bölgelerine sürgün edilmiÅŸlerdir.

1960-1970 yılları arası dönemde, Karaçayların Orta Asya`daki sürgün hayatı sona erip Kafkasya`ya dönmelerinden sonra; Halimat Bayramuk, Osman Hubiy ve Azret Semen gibi önde gelen edebiyatçılar, Karaçay edebiyatını büyük bir heyecanla yeniden kurma çalışmalarına baÅŸlamışlardır.

Bu dönemde eskilerle birlikte yeni edebiyatçılar da yetiÅŸmeye baÅŸladı. Yeni ÅŸair ve yazarların arasında Nazir Hubiy, Kulina Sılpagar, Husey Cavba, Bilal Appa, Mussa Batça, Nazifa Kagıy, Azret Akbay, Albert Özden, Mediha Åžaman, Baydımat Keçeruk`un adları sayılabilir.


1970-2000 yılları arası dönemin baÅŸlarında verilen edebi eserlerin en belirgin özelliÄŸi, konuların toplumsallıktan bireyselliÄŸe kaymasıdır. SSCB`de M. Gorbaçov ile baÅŸlayan açıklık siyasetiyle birlikte, 1980`lerin sonlarından itibaren Karaçay edebiyatında da deÄŸiÅŸmeler yaÅŸanmıştır. Son on yıllık dönemde, bilhassa ÅŸiirde millî deÄŸerler ve milliyetçilik ön plana çıkmıştır. Bu dönemin yeni edebiyatçıları arasında; Bilal Laypan, Dina Mamçu ve Fatima Bayramuk adlarını sayılabilir.

 

Abaza Edebiyatı:

Abazalar Khaberdey, Abzex, Åžapsığ, BjeduÄŸ gibi Adığe boyları arasına karışarak yerleÅŸmesi sonucu bu boylarla yakınlıkları artmıştır. Abaza dili ile Adığece birbirinden sözcükler, deyimler alarak, birbirlerini zenginleÅŸtirerek zamanımıza ulaÅŸmıştır. Abazaca, Abhazca ile aynı kökten olmasına karşın, geliÅŸen Abaza Edebiyatı, dokusunu ve tadını Adığe edebiyatına yakın bir biçimde oluÅŸturmuÅŸtur.

Abaza dilinin eÄŸitim ve edebiyat dili haline gelmesinde, ilk Abaza yazılı edebiyat yapıtlarının yayınlanmasında, Abaza Kültür ve Edebiyat dünyasının mimarı, büyük eÄŸitimci Tobil Talustan, sözlü edebiyatın bu katı gerçekçiliÄŸini yapıtlarına aynen yansıtmıştır.

Ä°lk yapıtlarından olan "Zuli" 1927 yılında yayınlanmıştır. Kitabın bölümleri, "Zuli, Zarila, Ä°ÅŸçi ve Çiftçi, Marje, Okul, Warad"dır. Talustan, Karaçay-Çerkes sınırları içerisinde yaÅŸayan tüm Çerkeslere seslenebilmek amacıyla yazdıklarını önce Adığece yazmış, sonra Abazaca çevirmiÅŸtir.

Abaza Edebiyatındaki yalın ve gerçekçi üslup, Talustan sonrası ürünlerde de süregelmiÅŸtir. Tobil Ä°smail aynı biçim ve geleneÄŸi "Azamat, DaÄŸların Karanlığı, DaÄŸlardaki ÅŸafak, DaÄŸlardaki Aydınlık" adlı romanlarında sürdürmüÅŸtür.

Jır Hamid bu biçim ve özelliÄŸe baÄŸlı kalmakla beraber, Adığe öykülerinde olduÄŸu gibi, Abazin hikaye ve romanlarında da süslü anlatımın öncülerinden olmuÅŸtur. Bunda, belki de Jır Hamid`in Khaberdey dilini yazı dili olarak çok iyi bir biçimde kullanmasının da etkileri vardır. Hamid, Talustan` dan sonra Abaza Edebiyatının ikinci temel taşıdır. Talustan`ın iÅŸlevini, kaldığı yerden o sürdürmüÅŸtür. BaÅŸlıca yapıtları "ÖzgürlüÄŸü Olmayan Kadınlar, OÄŸlunun Kahramanlığını Anaya Göstermediler, Küt Burunlu Prens, Mutlu KarşılaÅŸma, DoÄŸru Yoldan, Yeni Deniz, Toprağımın Halkı, AteÅŸten Diken" ve öldüÄŸü 1972 yılında yayınlanan "GüneÅŸin Uyandırdıkları"dır.

Abaza Edebiyatının ikinci kuÅŸak yazarları arasında Jır Hamid, Tseykhua Basarbiy, Tobil  Ä°smail gibi Talustan`ın ilk öÄŸrencilerinden sonra, aynı edebiyat geleneÄŸini sürdüren ve büyük romanlar veren Cıguatan Kali, Ozan ve Yazar Thaytsıukh Bemırza, Agırba Cemalettin, Brat KuÅŸuk, Tanbiy Ali, LaÄŸuç Cemalettin, Ç`ık`ıt`u Mikael, Tlabıça Mira, DaÄŸujey Muhammet, Åžhay Katya, Agaçe Muhammet, Meremkhul Alimırza, Pışmaxue Abubekir, Åžarmat Maharbiy gibi sanatçılar Abaza dilini iÅŸleyerek sayısız ÅŸiir, tiyatro, roman, öykü ve benzeri edebiyat ürünlerini vermiÅŸlerdir.
T`ıgu Vladimir, Adzınba Nazir, Tobil Melbahue Nuriye, Khılış Rauf, Yekba Nazir, Meremkhuıl Vladimir gibi gramer, sözlük çalışmaları, destan derlemeleri, pedagojik yapıtlar yayınlayan yeni kuÅŸak yazarlar da Abaza Edebiyatının daha da geliÅŸmesi ve kökleÅŸmesi için saÄŸlıklı adımlarla kendilerinden önce gelen sanat adamlarının yolunda ilerlemektedirler.

 

Nogay Edebiyatı

Nogay Edebiyatı, günümüzde Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti ile Dağıstan`da geliÅŸme imkânı bulmuÅŸtur. Dağıstan`da meydana getirilen eserlerde Kara Nogay aÄŸzının etkisi görülse de edebî dil Kuban Nogaylarının kullandığı Ak Nogay aÄŸzıdır.

AraÅŸtırmacılar, basılan eser sayısının gün geçtikçe azaldığını ve Nogay yazı dilinin geleceÄŸinin tehlikede olduÄŸunu belirtmektedirler.
Nogay Türkçesi ile Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti`nde daha önceki yıllarda "Lenin Yolu" adıyla çıkan bir gazete, günümüzde "Nogay Davısı" adıyla haftada iki defa basılmaktadır. Sovyet dönemindeki Nogay Türk Edebiyatı`nın ihtilâlden hemen sonra baÅŸladığını söylemek mümkündür.

Ä°htilâlden sonra Nogayların ilk büyük edebiyatçısı Abdul-hamid Canibekov`dur. Nogay Türklerinin edebî dilinin teÅŸekkülünde rol oynayan kiÅŸilerin başında gelen Canibekov, Nogay Edebiyatı`nın ilk taÅŸlarını koyan, birçok ilke imza atan kiÅŸidir. Nogaylar arasında dolaÅŸarak, Nogay halkının söz zenginliÄŸini derleyip dört ciltlik "Söz Kaznası" adlı el yazması bir eser meydana getirmiÅŸtir.

Nazip Nogaylı (Nazip Gasri), deneme türünde eser veren yazarlardandır.
Önemli edebî ÅŸahsiyetlerden birisi Fazil Abdulcalilov`dur (1913-1974). 70`li yıllara kadar yazmaya devam eden Abdulcalilov, bu kırk yıllık edebî hayatında Nogay Edebiyatı`na birçok yenilik getirmiÅŸtir. Basılmış 26 kitabı bulunmaktadır.

Nogay Türk Edebiyatı`nın ilk romanı 1932`de Basir Abdullin`in yazdığı "Kır Bätirleri"dir. Basir Abdullin, Nogay Türk Edebiyatı`nda ilk piyes yazan yazarlardan biridir.
Sovyet dönemi Nogay Türk edebiyatının oluÅŸmasını saÄŸlayan kiÅŸilerden biri de Musa Kurmanaliyev`dir (1894-1972). Kurmanaliyev`in "Kanatlı Yürek" ve "Åžöllik Tavısı" isimli iki ÅŸiir kitabı bulunmaktadır.

Hasan Bulatukov, "Sovyet Dönemi Nogay Türk Edebiyatı"nın temelini atan kiÅŸiler arasındadır. Bulatukov, "Nogay Bet" romanı ve "Fatimat" piyesi ile (1932) tanınmıştır. Birçok hikâye de yazan Bulatukov, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti`nde Ekim ihtilâlini ilk defa iÅŸlemiÅŸtir.

Aydemir Murzabekov`dur (1914-1989), Badiy Acigeldiyev (1922-1982), Salehcan Zalyandin (1924-1973), Kuruptursın Orazbayev (1924-1990), Suyun Kapayev (doÄŸ. 1927) (Eserleri Rusça`ya ve ülkedeki diÄŸer halkların dillerine de çevrilmiÅŸtir. Kapayev, 1995 yılında da "Karaçay-Çerkez Cumhuriyeti`nin halk yazarı" seçilmiÅŸtir.), Magomet Kerimov (doÄŸ. 1927), Yevgeniy Kalinin (doÄŸ. 1935), Askerbiy Kireyev (doÄŸ. 1938), Yelena Bulatukova (doÄŸ. 1937), AÅŸim Sikaliyev`dir (doÄŸ. 1938), Gamzat Acigeldiyev`dir (1939-1969), Muharbiy Avbekicev  (doÄŸ. 1940), Keldihan Kumratova (doÄŸ. 1944), Soltahan Acikov (doÄŸ. 1944), Ä°sa Kapayev (doÄŸ. 1949), Valeriy Kazakov (1948), Murat Avezov (doÄŸ. 1951), Sofya Kalmıkova, Y. Ayıpov, Bätir Bayısov, Muharbiy Avbekicov, Acdavut Naymanov, Ramazan Kereytov, Bekbiyke KulunÅŸakova bilinen eser sahibi  Nogay edebiyatçılardır.

SÄ°VÄ°L TOPLUM KURULUÅžLARI

 

*Adığe Xase - KÇC

BaÅŸkan: Khadzhi-Murat Khusinovich Khatukayev

Ä°rtibat: Pervomayskaya 45, Hotel "Kuban", 239, 369000, Cherkess - KÇC

Tel: 87822 5-47-84 

 

*Igilyk - Karaçay-Çerkes Bölgesel Kamu Hayırseverlik Vakfı

BaÅŸkan: Aminat Bilyalovna SEMENOVA

Başkan Yardımcısı, Vakıf Kurulu Başkanı: Akhmat Askerbiyevich EBZEEV

Ä°rtibat: PO Kutusu 53 BaÅŸ Posta Ofisi Cherkess/Rusya Federasyonu 369000

Tel. +7 87822 64244, 63698 e-mail: igilyk@yandex.ru

*Batı Kafkas Anatilik Merkezi

BaÅŸkan: Akhmat Askerbiyevich Ebzeyev

Rashid Tokhtarovich Khatuyev (idari direktör)

Ä°rtibat: Glavpochtamt 53, Cherkessk - KÇR 369000

Tel. (8652 65-10-62, (905 497-87-75

E-mail: zkac-kchroo@yandex.ru, ebze1@yandex.ru

*Karachay GençliÄŸi BirliÄŸi

KÇC bölgesel organizasyon

BaÅŸkan: Kharun Mudalifovich Akbayev

Ä°rtibat: Cherkessk - KÇC

Tel. 8652 96-86-94

E-mail: akharun@yandex.ru 

 

*"Lebed" Rusya Genç Politikacılar Hareketi KÇC Åžubesi

BaÅŸkan: Alexey Shurygin

Sovyet 63, Cherkessk/KÇC 369000

Tel. (87822 5-33-37 (iÅŸ); 4-26-41 (ev)

E-mail: lebed_kchr@mail.ru 

 

*ALAN - Bölgesel Sosyopolitik Hareket

BaÅŸkan: Akhmat Abdulovich Katchiyev

Yardımcı: Sufiyan Uzeirovich Beppayev

Ä°rtibat: Cherkessk - KÇC

Tel: (87822 6-41-26, faks (87822 6-41-31 

 

*CamaÄŸat - Bölgesel sosyopolitik hareket

BaÅŸkan: Soltan Saidovich Temirov

Sorumlu Sekreter: Zayneb Mussayevna Batdyeva

Ä°rtibat: Krasnoarmeyskaya 53, 369000, Cherkessk - KÇC

Tel.  (87822) 5-44-64, faks 5-06-03 

 

EĞİTÄ°M VE KÜLTÜR

KÇC Üniversiteler ve Bölümleri:

 

Karaçay-Çerkes Devlet Teknoloji Akademisi

www.kchgta.ru

Mekanik Teknoloji Fakültesi

Ä°nÅŸaat Fakültesi

Ekonomi Fakültesi

Ä°ÅŸletme Fakültesi

Matematik Fakültesi

Ziraat Fakültesi

Açık ÖÄŸretim Fakültesi 

Karaçay-Çerkes Devlet Pedagoji Üniversitesi

http://kcspu.narod.ru/

Fizik-Matematik Fakültesi

CoÄŸrafya Fakültesi

Filoloji Fakültesi

Tarih Fakültesi

Kimya Fakültesi

Biyoloji Fakültesi

Anaokulu ÖÄŸretmenliÄŸi 
 

Basın Kuruluşları

* AbazaÅŸta(Abaza Yurdu), Abazaca, 1924 den beri devlet tarafından çarÅŸamba ve cuma günleri haftada 2 kez yayınlanıyor. Tirajı 3800 ad.

 

* Den Respublika (Cumhuriyet GünlüÄŸü), Rusça, resmi gazete. Hükümet ve parlamento çalışma ve kararlarını yayınlanıyor. Salı, PerÅŸembe, cumartesi günleri olmak üzere haftada 3 kez çıkıyor. Tirajı :10.300

 

* Karaçay, Karaçayca, 1924 den beri devlet tarafından çarÅŸamba ve cuma günleri yayınlanıyor. Tirajı: 9.100

 

* Vesti Gor(DaÄŸdan Haberler), Rusça,  özel gazete. Haftada bir salı günleri    stavropol ve Karaçay-Çerkes`de yayınlanıyor.

 

* Jıjn Karaçayevo- Çerkes(Karaçay Çerkes`te Hayat), Kerkezi Moskova, Cumhuriyetteki toplumsal-politik geliÅŸmeleri irdeliyor. Tirajı: 8.000

 

* Nogay Davısı(Nogayların Sesi), Nogayca, devletin desteÄŸi ile haftada 2 gün çarÅŸamba ve cuma günleri yayınlanıyor. Tirajı: 2.300

 

* Mk- Kavkaz, Rusça, Rusyanın Kuzey Kafkasya`ya yönelik gazetesi. Karaçay-Çerkes, Kaberdey- Balkar, Kuzey Osetya, Stavropol, Ä°nguÅŸetya, Çeçenitan da haftada bir gün yayınlanıyor. Tirajı: 15.100

 

* Narodi Kavkaz(Kafkasya Halkları), Rusça, 1997 den beri, haftada bir kez bölgesel olarak yayınlanıyor .

 

* Novaya Jıjn (Yeni Hayat), Rusça, haftada bir kez yayınlanıyor, özel gazete,

 

* Prpmetey, Rusça, Karaçay Çerkes Komünist Partisi`nin yayın organı, haftada bir kez yayınlanıyor. Tirajı 3200.

 

* Çerkes Xeku (Çerkes Vatanı), Adigece, 1924 den beri devletin desteÄŸinde, haftada 2 kez çarÅŸamba ve cuma günleri yayınlanıyor. Tirajı: 4600

 

* Çerkesk, Rusça, 1998 den beri haftada bir kez yayınlanıyor. Yerel yönetimin gazetesi, Çerkesk ÅŸehri ile ilgili geliÅŸmeleri aktarıyor. Tirajı: 5100

 

* Ekonomika Karaçay Çerkes, Rusça, Karaçay Çerkes sanayici ve iÅŸadamları birliÄŸince haftada bir kez yayınlanıyor. Cumhuriyette ki ekonomik geliÅŸmeleri aktarıyor. Tirajı 2000

 

* Ekspres Potça(Ekspres Posta), Rusça,  posta hizmetlerinin anlatıldığı bir gazete, haftada bir kez posta teÅŸkilatı çıkarıyor. Tirajı 23650

 

* Ya Rusiç, Rusça, Karaçay Çerkes de yaÅŸayan Slavyanların gelenekleri ve göreneklerini anlatıyor, haftada bir kez yayınlanıyor. Yayımcısı "Ross" toplumsal politik hareketi. Tirajı 1500 (Yayınına bir süre ara verdi)

 

-------------------------------------------

Faydalanılan Başlıca Kaynaklar:

- I. G. KOSIKOV &. S. KOSIKOVA,Kuzey Kafkasya: Sosy-Ekonomik Rehber

- Rusya Federasyonu Ä°dari Rehberi

- Ä°nsan Hakları Enstitüsü, ve Enformasyon ve AraÅŸtırma Merkezi - Moskova/Rusya Federasyonu

- MEMORIAL - Ä°nsan Hakları Örgütü (kavkaz.memo.ru)

- Rusya İnsan Hakları Derneği (zaprava.ru)

- Rusya Üniversiteler Kılavuzu (http://www.vedomostivuz.ru/)

- 2007 - Rusya Üniversiteler Rehberi (http://www.ed.vseved.ru/)

- http://www.nartajans.net

- http://tr.wikipedia.org

- Özdemir Özbay, Dünden Bugüne Kafkasya,

-  Doç. Dr. Ufuk TAVKUL, Kırım Dergisi, 11 (41-44), 2003, 38-46.ss

- Adilhan AdiloÄŸlu, Karaçay-Malkar Edebiyatı, Karaçay-Balkarlar,

- Tarih, Toplum ve Kültür, Karam Yayınevi, Ankara, 2003

- "Nogay Türkleri Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı (Türkiye Dışı Türk Edebiyatları), 3. Baskı, s. 341-365